De ingecalculeerde, eeuwige mislukking van het historische beeld
Turchin publiceerde in 2010 na een oproep in het blad Nature tientallen sociale indicatoren, waarin hij wereldwijde sociale onrust en conflicten voorspelde in de jaren 2020 – elf jaar voor de bestorming van het Capitool. In de verkiezing van Donald Trump in 2016 zag hij een acceleratie van negatieve trends en een ‘ongekende ineenstorting van sociale normen’ die voorheen het beschaafde discours beheersten.
Geschiedschrijving is weer wetenschap voor Turchin en de zijnen; de nevelen van fenomenologie, Verstehen, narrativisme en dergelijke zijn opgelost in het heldere licht, gegenereerd door de analyse van big data en wiskundige modellen. Opnieuw kunnen demografische ontwikkelingen, economische crises en zelfs de verspreiding van religies worden voorspeld. Individuen oefenen maar beperkte invloed uit, aldus Turchin, menselijke samenlevingen volgen immers universele patronen, vergelijkbaar met die van insectenpopulaties.
De regels hierboven suggereren al dat deze helderheid tenminste gedeeltelijk afhangt van de samenvatting zelf, van formulering. Hoe kun je de handelingen van alle individuen in het verleden überhaupt in een ‘ware’ voorspelling vangen? Daarvoor dien je alle handelingen in kaart te brengen, alsook de bedoelingen erachter en de oneindige rimpelingen die elke handeling veroorzaakt in het al even onbeschrijflijke web van menselijke betrekkingen.
We kennen het heden al niet. Het streven van Leopold von Ranke en zijn navolgers om door wetenschappelijk bronnenonderzoek uit te vinden ‘wie es eigentlich gewesen ist’ wordt niet alleen gestuit door de onvolledigheid van de bronnen en de al of niet bewuste manipulatie van hun inhoud door de historische actoren, maar ook door een altijd beperkte, in Von Ranke’s geval politieke oriëntatie. Von Ranke was immers, net als wij allemaal, een kind van zijn tijd.
We leren niet zozeer van het verleden, maar het verleden leert van ons. We kleuren het in met onze contemporaine waarden. Het cultuurrelativisme uit antropologische hoek was in de twintigste eeuw het antwoord op het superioriteitsdenken van het Westen dat ook sterk in zijn historiografie tot uiting kwam, en deze reactie leidde weer tot het doorslaan van de pendel naar de andere kant, getuige sindsdien opgebloeide subdisciplines als vrouwengeschiedenis en black history of het bredere, niet van absurditeit gespeende verzet tegen ‘culturele toe-eigening’ vanuit de woke-beweging.
Geschiedschrijving is weer wetenschap voor Turchin en de zijnen; de nevelen van fenomenologie, Verstehen, narrativisme en dergelijke zijn opgelost in het heldere licht, gegenereerd door de analyse van big data en wiskundige modellen. Opnieuw kunnen demografische ontwikkelingen, economische crises en zelfs de verspreiding van religies worden voorspeld. Individuen oefenen maar beperkte invloed uit, aldus Turchin, menselijke samenlevingen volgen immers universele patronen, vergelijkbaar met die van insectenpopulaties.
De regels hierboven suggereren al dat deze helderheid tenminste gedeeltelijk afhangt van de samenvatting zelf, van formulering. Hoe kun je de handelingen van alle individuen in het verleden überhaupt in een ‘ware’ voorspelling vangen? Daarvoor dien je alle handelingen in kaart te brengen, alsook de bedoelingen erachter en de oneindige rimpelingen die elke handeling veroorzaakt in het al even onbeschrijflijke web van menselijke betrekkingen.
We kennen het heden al niet. Het streven van Leopold von Ranke en zijn navolgers om door wetenschappelijk bronnenonderzoek uit te vinden ‘wie es eigentlich gewesen ist’ wordt niet alleen gestuit door de onvolledigheid van de bronnen en de al of niet bewuste manipulatie van hun inhoud door de historische actoren, maar ook door een altijd beperkte, in Von Ranke’s geval politieke oriëntatie. Von Ranke was immers, net als wij allemaal, een kind van zijn tijd.
We leren niet zozeer van het verleden, maar het verleden leert van ons. We kleuren het in met onze contemporaine waarden. Het cultuurrelativisme uit antropologische hoek was in de twintigste eeuw het antwoord op het superioriteitsdenken van het Westen dat ook sterk in zijn historiografie tot uiting kwam, en deze reactie leidde weer tot het doorslaan van de pendel naar de andere kant, getuige sindsdien opgebloeide subdisciplines als vrouwengeschiedenis en black history of het bredere, niet van absurditeit gespeende verzet tegen ‘culturele toe-eigening’ vanuit de woke-beweging.
In de populaire cultuur leiden deze trends sinds jaren tot bijvoorbeeld ‘kleurenblinde’ casting in overigens naar historische waarheidsgetrouwheid strevende tv-series als King & Conqueror en Valhalla. In de laatste wordt de vroegmiddeleeuwse Noorse jarl Haakon vertolkt door de gekleurde zangeres en actrice Caroline Henderson. Erg sensibel jegens de huidige tijdgeest misschien, maar historisch niet bepaald correct. Een criticaster op reddit.com meldde niet zonder humor dat dit was als ‘casting a white chick as Shaka (Zulu founder).’
Waarneming is nooit objectieve registratie; waarnemen is altijd herscheppen, verbeelden. Zie de werking van het oog. Ook het nieuwe historische determinisme wekt nostalgisch verlangen naar een theorie als die van Theodor Lessing met zijn Geschichte als Sinngebung des Sinnlosen (1919). De chaos van onze werkelijkheid, vernemen we, krijgt alleen zin door het narratief dat wij zo gewetensvol mogelijk uit de brij van indrukken creëren; objectieve causaliteit, laat staan wetmatigheid in de geschiedenis en geschiedbeoefening is illusie.
Elk historisch vertoog wordt omgeven door wat noodzakelijkerwijs verzwegen is en behelst ook altijd misrepresentatie – het collectieve geheugen is al net zo onbetrouwbaar als het individuele. Deze ingecalculeerde, eeuwige mislukking van het historische beeld verhindert ons niet, maar noopt ons misschien wel om met ons lampje te blijven priemen, zowel in de schemer van het verleden als in de inktzwarte duisternis van de toekomst.
Jan J.B. Kuipers (1953) publiceerde ca. 85 boeken: non-fictie en fictie voor volwassenen en kinderen. Recent: Dwepers en dromers. Tegenculturen in Nederland 1890-1940 (Walburg Pers 2022), De vlucht naar boven. Tegenculturen in Nederland in de jaren zestig en zeventig (id. 2023), High van de Zeeuwse mist (ZB, 2024). Redacteur, medewerker van o.m. Ballustrada, Archeologie Magazine, Historiek. Stadsdichter Middelburg 2005/2006.
Waarneming is nooit objectieve registratie; waarnemen is altijd herscheppen, verbeelden. Zie de werking van het oog. Ook het nieuwe historische determinisme wekt nostalgisch verlangen naar een theorie als die van Theodor Lessing met zijn Geschichte als Sinngebung des Sinnlosen (1919). De chaos van onze werkelijkheid, vernemen we, krijgt alleen zin door het narratief dat wij zo gewetensvol mogelijk uit de brij van indrukken creëren; objectieve causaliteit, laat staan wetmatigheid in de geschiedenis en geschiedbeoefening is illusie.
Elk historisch vertoog wordt omgeven door wat noodzakelijkerwijs verzwegen is en behelst ook altijd misrepresentatie – het collectieve geheugen is al net zo onbetrouwbaar als het individuele. Deze ingecalculeerde, eeuwige mislukking van het historische beeld verhindert ons niet, maar noopt ons misschien wel om met ons lampje te blijven priemen, zowel in de schemer van het verleden als in de inktzwarte duisternis van de toekomst.
Jan J.B. Kuipers (1953) publiceerde ca. 85 boeken: non-fictie en fictie voor volwassenen en kinderen. Recent: Dwepers en dromers. Tegenculturen in Nederland 1890-1940 (Walburg Pers 2022), De vlucht naar boven. Tegenculturen in Nederland in de jaren zestig en zeventig (id. 2023), High van de Zeeuwse mist (ZB, 2024). Redacteur, medewerker van o.m. Ballustrada, Archeologie Magazine, Historiek. Stadsdichter Middelburg 2005/2006.
***
Lees ook:
Nederland in de Middeleeuwen
De CANON van ons middeleeuws verleden
Nederland in de Middeleeuwen
De CANON van ons middeleeuws verleden
- Prijs
- € 16,99
- ISBN
- 9789462491946
- Uitvoering
- eBook ePub (Adobe DRM)
- Aantal pagina's
- 192
Geen opmerkingen:
Een reactie posten