'De leden zijn niet meer, hun gezang is verstorven.'
Nieuwerkerk, zomer 2008. De buurman van het Katholiek-apostolische kerkje aan de Molenstraat biedt aan om zijn auto weg te zetten. Hij draagt een T-shirt en korte broek. Tegen zijn rondhangende zoontje spreekt hij Duivelands, tegen ons volwassenen Nederlands met een vaag Rotterdams accent. Meestal is dat net andersom tegenwoordig. We kijken naar het negentiende-eeuwse schuurkerkje. ‛Een paar keer per jaar houden ze nog een dienst,’ zegt de buurman. ‛Dan komt er iemand van het hoofdkantoor in Den Haag, en hoor je hierbuiten heel zacht de gezangen. Het klinkt katholiek.’
Als er voorbereidselen voor een van de schaarse diensten werden getroffen ging hij wel eens binnen kijken. ‛Er is nog een mooi altaartje,’ zegt hij. We mogen zijn poort door om de zij- en achterkant van het hermetisch gesloten kerkje te bekijken. Buurman woont tussen het Katholiek-apostolische godshuisje en de veel grotere kerk van de gereformeerde gemeente. ‘De gereformeerde gemeente is ‛s zondags een stuk luidruchtiger,’ zegt hij lachend. ‛Dit is heilige grond, en dat hebben we hier wel nodig ook.’
In de leer lag sterke nadruk op de spoedige Wederkomst van Christus, de eenheid van de kerken, de werking van de Heilige Geest en de betekenis van Israël. Ondanks pinksterachtige, extatische taferelen in de beginperiode kreeg het rituaal een hoog-kerkelijk en katholiek karakter, inclusief eucharistie, ‛verzegeling’ (vormsel), allerlei wijdingen, inzegeningen van schepen en woningen, ziekenzalving enzovoort.
'Wij hebben ons vergist'
Tot ieders verbazing stierven apostelen vóór de Wederkomst een feit was, hetgeen voordien onmogelijk werd geacht. ‛Helaas, wij hebben ons vergist,’ verklaarde Cardale over dit gelogenstrafte aspect van de apostolische leer. De laatste apostel, Francis Valentine Woodhouse, stierf in 1901, de laatste Nederlandse onderdiaken in 2010.
In een zijwand van het kerkje in Nieuwerkerk zit een ingekerfde baksteen met het jaartal 1876. Maar de gemeente hier stamt al uit 1873. De Vlaardingse gemeente dateerde wél uit 1876. Mijn eigen oma behoorde ertoe, tot de gemeente bij gebrek aan leden werd opgeheven. Mijn moeder stootte als meisje ooit het portret van een der Britse stichters van de wand, en kreeg meer dan één opvoedkundige tik. Zag oma in de neerstorting van het portret een omen van de opheffing?
Omzwervingen
In Nieuwerkerk hielden ze het langer vol. Stichter van de gemeente was kleermaker Jan van der Have (1819-1909). Na uitgebreide kerkelijke omzwervingen kwam hij via een mosselschipper uit Bruinisse in contact met het gedachtegoed van de apostolische beweging. Jan verbouwde een vervallen pakhuis aan de Molenstraat tot kerk, en bracht het binnen deze eigen creatie achtereenvolgens tot priester en engel.
De Februariramp van 1953 sloeg een grote bres in de Nieuwerkerkse gemeente; zeker twaalf leden kwamen om. In 2003 leefden er nog twee. Het laatste gemeentelid was koster Jan Kik. Hij overleed in 2008, het jaar van ons bezoek aan het kerkje.
Het enige wat in mij resteert van de Katholiek-apostolische genen is een levendige belangstelling voor religieuze sekten en fraaie liturgieën. En de enige sporen in mijn huis zijn enkele overgeërfde apostolische kerkboeken. In mijn exemplaar van De Liturgie en andere Eerediensten, editie 1909, staat in het daarvoor bestemde rechthoekje de naam van mijn in 1895 geboren oma, door haarzelf geschreven in pijnlijk net schuinschrift.
Bron: Jan J.B. Kuipers, 'Katholiekapostolisch
tot de jongste dag',
Zeeuws Tijdschrift 65(2015)3/4, 26-27.
Pilaar der apostelen
De apostolischen zijn omstreeks 1830 voortgekomen uit een charismatische opwekkingsbeweging in Schotland en Engeland. De Schotse predikant Edward Irving was een belangrijke persoon binnen deze beweging, maar hij was allang overleden toen de Katholiek-apostolische kerk uit noodzaak werd gesticht (1847), omdat de meeste apostolische kopstukken uit hun eigen kerken, vooral de Anglicaanse, waren gezet. De eigenlijke stichter was de Londense advocaat en kenner van oudchristelijke liturgie John Bate Cardale. Cardale was een geroepene. Toen in 1835 de uitzending van twaalf (!) apostelen plaatsvond, werd hij aangewezen als ‛pilaar der apostelen’. |
| Het kerkje aan de Molenstraat (foto H.M.D. Dekker) |
De twaalf stichtten gemeenten in Europa, de Verenigde Staten en Australië. Alle apostolische ambten werden geënt op het nieuwe testament: apostelen, profeten, evangelisten, herders/leraars. Aan het hoofd van een volgroeide gemeente kwam een engel (bisschop), bijgestaan door priesters en diakenen.
 |
Het altaartje van Nieuwerkerk (bron: reliwiki.nl) |
'Wij hebben ons vergist'
Tot ieders verbazing stierven apostelen vóór de Wederkomst een feit was, hetgeen voordien onmogelijk werd geacht. ‛Helaas, wij hebben ons vergist,’ verklaarde Cardale over dit gelogenstrafte aspect van de apostolische leer. De laatste apostel, Francis Valentine Woodhouse, stierf in 1901, de laatste Nederlandse onderdiaken in 2010.
In een zijwand van het kerkje in Nieuwerkerk zit een ingekerfde baksteen met het jaartal 1876. Maar de gemeente hier stamt al uit 1873. De Vlaardingse gemeente dateerde wél uit 1876. Mijn eigen oma behoorde ertoe, tot de gemeente bij gebrek aan leden werd opgeheven. Mijn moeder stootte als meisje ooit het portret van een der Britse stichters van de wand, en kreeg meer dan één opvoedkundige tik. Zag oma in de neerstorting van het portret een omen van de opheffing?
Omzwervingen
In Nieuwerkerk hielden ze het langer vol. Stichter van de gemeente was kleermaker Jan van der Have (1819-1909). Na uitgebreide kerkelijke omzwervingen kwam hij via een mosselschipper uit Bruinisse in contact met het gedachtegoed van de apostolische beweging. Jan verbouwde een vervallen pakhuis aan de Molenstraat tot kerk, en bracht het binnen deze eigen creatie achtereenvolgens tot priester en engel.
De Februariramp van 1953 sloeg een grote bres in de Nieuwerkerkse gemeente; zeker twaalf leden kwamen om. In 2003 leefden er nog twee. Het laatste gemeentelid was koster Jan Kik. Hij overleed in 2008, het jaar van ons bezoek aan het kerkje.
 |
| De liturgie (ed. 1909) |
Op pagina 275 meldt de gedachtenis aan een Ontslapene: ‛...bewaar Gij de zielen van allen, die ontslapen zijn’. De leden zijn niet meer, hun gezang is verstorven. Maar in Nieuwerkerk wordt gezegd, zo meldt een apostolische website, dat het Katholiek-apostolische kerkje blijft staan tot de jongste dag.
Naschrift: Het katholiek-apostolische kerkje van Nieuwerkerk is vóór 2016 definitief gesloten en vervolgens gesloopt.
***
Misschien ook leuk:
111 plekken in Zeeland die je gezien moet hebben
(hier te bestellen)
