Horror en historie in 'Zeeuwse' verhalen

Proeven nagezien voor mijn bijdrage aan de bundel Bloedzuigers in de polder, die begin 2023 verschijnt bij  EdgeZero. Mijn verhaal heet 'Het klooster in de duinen'. Het vermengt de historie van het verdronken eiland Wulpen in de Westerscheldemonding met de vroegmiddeleeuwse Kudrunsage en de thematiek rondom de draugr, een ronddolend, ondood wezen uit de Noordse mythologie.

Ook  bekende elementen uit de literaire folklore rondom vampiers spelen een rol. Snufjes H.P. Lovecraft en Robert W. Chambers ontbreken evenmin. 

'Het klooster in de duinen' speelt zich af in de latere zestiende eeuw, als de Opstand tegen Spanje woedt en de laatste jaren voor Wulpen aanbreken. Over de Kudrunsage en Wulpen heb ik o.m. op Zeeuwse Ankers het artikel 'Een koning sneuvelt op Wulpen' geschreven.

Lees ook Lovecraft in de polder, waaraan mijn bijdrage 'Een man van zijn woord' de gribusbuurten van Middelburg omstreeks 1900 aandoet: 'het enige duidelijke King in Yellow-verhaal, en ook goed geslaagd' (lezersrecensie Dolf Wagenaar op hebban.nl). Of Poe in de polder. Mijn verhaal 'De vis' in deze bundelt gaat in op de laatste jaren van de befaamde Zeeuwse loods en mensenredder Frans Naerebout, en een sinistere porseleinen vis die nog in het Zeeuws Museum te aanschouwen is...

foto H.M.D. Dekker

ZEEUWSE HORROR IN INTERNATIONALE UITGAVE

In de net verschenen internationale bundel Lovecraft in Holland is een verhaal opgenomen van schrijver Jan J.B. Kuipers. Het verhaal speelt zich af in Middelburg aan het begin van de twintigste eeuw, ‘een vergeten provinciestad, terend op haar glorieuze verleden’. Kuipers zet zijn personages neer in het sindsdien afgebroken Geeregebied, middelpunt van hallucinante en fatale gebeurtenissen.

Alle verhalen in deze bloemlezing van Nederlandse en Vlaamse schrijvers zijn geïnspireerd door het werk van twee grondleggers van de horrorliteratuur: H.P. Lovecraft (1890-1937) en Robert W. Chambers (1865-1933). Het verhaal van Kuipers past binnen de traditie van The King in Yellow (1895) van Chambers, waarin een sinister toneelstuk en ongrijpbare kosmische machten belangrijke rollen vervullen.

Lovecraft in Holland  bevat ook drie ‘Nederlandse’ verhalen van Lovecraft zelf. Het boek is een Engelstalige uitgave van Timaios Press, gevestigd in Stockholm. Deze uitgeverij specialiseert zich in fictie en non-fictie rondom de geschiedenis van wetenschap en ideeën.

Eind januari verschijnt van Kuipers De vlucht naar boven, een boek over tegenculturen in Nederland in de jaren zestig en zeventig.

Lovecraft in Holland. A Mythos Anthology Edited by Mike Jansen ([Stockholm]/ La Vergne, 2022). ISBN 978-91-87611-45-2.

Hamelen, ratten en de Hanze

Uitbundigheid op een gevellijst in Hameln in Nedersaksen (stad van de befaamde Rattenvanger), gezien vanuit een bovenraam van Museum Hameln. Het is maar één van de kenmerken van de Wezerrenaissance. Dit begrip is door Richard Klapheck geïntroduceerd in 1912. Hij was kunsthstoricus en hoogleraar aan de Kunstakademie Düsseldorf.

De Wezerrenaissance ontwikkelde zich als stijl in architectuur en meubelkunst in de omgeving van het dal van de Wezer vanaf het begin van de zestiende tot ongeveer halverwege de zeventiende eeuw. Elementen van de Italiaanse renaissance werden gecombineerd met die uit de West-Europese en met name de Nederlandse renaissance.

(Tekst vervolgt onder afbeelding)

Vanuit een bovenraam van Museum Hameln
(foto H.M.D. Dekker)

Hamel(e)n kreeg in 1200 stadsrechten en ontwikkelde zich als vestingstad met een omringende, ca. negen meter hoge stadsmuur met torens en poorten. Het verhaal van de Rattenvanger, een wereldwijd bekende sage, zou dateren van 26 juni 1284, toen de legendarische, fluitspelende rattenvanger voor de eerste keer verscheen. Het verhaal is in de vroege negentiende eeuw gepubliceerd door de gebroeders Grimm in hun Deutsche Sagen.

De oudste bekende historische bron is een vijftiende-eeuwse nota in een handschrift van monnik Heinrich von Herford.

Volgens de sage kwam de rattenvanger naar Hamelen om een rattenplaag te bestrijden. Hij lokte de ratten met een fluit en liet ze verdrinken in de Wezer. Het stadsbestuur weigerde echter te betalen. Toen de burgers in de kerk zaten keerde hij terug, speelde fluit en lokte 130 kinderen mee. Hij verdween met hen in een grot of naar de Koppenberg, en werd nooit meer gezien. Er zijn veel historische verklaringen geopperd: de pest, deelname aan een kinderkruistocht, kolonisatie van dun bevolkte gebieden ten oosten van Elbe en Saale, of zelfs Siebenbürgen in Roemenië.

In 1426 werd Hamelen eveneens een Hanzestad, wat zij bleef tot 1572. Lees over dit internationale steden- en handelsverbond uit de late middeleeuwen De Hanze. Kooplui, koningen, steden & staten. 

Nu voor het e-boek € 14,99!

ISBN9789462495609

"Met een index die het toegankelijk maakt voor het opzoeken van namen en plaatsen zou het lange tijd het Nederlandse standaardwerk over de Hanze-geschiedenis zijn."

Geschiedenis Magazine 2020 nr. 1 (Henk Slechte)

'Lichtwachter te Ens' in top 20 Rob de Vos-prijs

Top twintig van Meanders ROB DE VOS-prijs 2022 gehaald met mijn gedicht 'Lichtwachter te Ens'. Er waren 249 inzendingen. Zie voor het juryrapport: Juryrapport Rob de Vos-prijs 2022 - MEANDER (meandermagazine.nl)

LICHTWACHTER TE ENS

Jan J.B.. Kuipers

De lichtwachter is weggehaald van de Zuidpunt
Zijn gedachten gierden als de wind

Het is de eenzaamheid, de loodkleur van de zee
Het eiland en het leven een steeds engere kring

Schapen moesten de keuken in, water liep binnen
Maar niets evenaart de verschrikking van de mythe

De man die zich van kindsbeen heeft omcirkeld
In kolk en zog heeft hij zijn eigen blik gevangen

In een oogwenk binnen oogwit rees de tweeling
Broer van zichzelf, volmaakte vreemdeling

Pentekening kerk Ens, ca. 1729.

DE PUT met Siebe Edens als e-boek

Bij Smashwords verscheen een heruitgave als e-boek van de 'literaire polderthriller' De Put, een avontuur van de onnavolgbaar opererende speurder Siebe Edens. Deze roman verscheen eerder (in print) bij uitgeverij Liverse in 2012, zie ook HIER.

Privé-detective Siebe Edens ontmoet in het Groninger Museum de Middelburgse uitgever Egbert Hogemoer en zijn vrouw Maaike. Hetzelfde weekeinde wordt Hogemoer in de Groningse zeeheldenbuurt vermoord, de wijk waar Siebe is geboren en getogen.
Er zit een bladzijde uit een regionaal boekje op Egberts borst gepind. Deze bladzijde handelt over het Vrouwenputje, een ‘spirituele plek voor iedereen’ bij het Zeeuwse gehucht Baarsdorp. 

Bij het volgen van dit spoor in opdracht van de schoonvader van het slachtoffer belandt Siebe Edens in de naweeën van een heksenoorlog waarin ook zijn oude Middelburgse vriendin Sophie Duvelaer een rol speelt, én de gevaarlijke therapeute Patsy Mijnheer die het zoontje van Sophie’s werkster onder behandeling heeft. 

Na een weinig professioneel onderzoek weet Siebe Edens de moord op Egbert Hogemoer op te lossen. Hij heeft daarvoor wel een aantal aanslagen op zijn persoon moeten doorstaan en zag een stoet vreemde personages aan zich voorbijtrekken, ieder met geheel eigen obsessies en vaak bizarre gedachtekronkels. Onder hen zijn oude tegenstander Van Traa, voormalig inspecteur van politie...

Prijs $2.99 USD

Woorden: 58.090
ISBN: 9781005342456

Bestellen kan HIER.

Andere avonturen van Siebe Edens als e-boek:

MOORD AAN BOORD VAN DE PSD  ($2.99 )

IN DE SCHADUW VAN MICHIEL  ($ 2.49)

***

Neem een abonnement of bestel het nieuwe nummer!

Los dubbelnummer € 12,50 | Abonnement € 20,00, 4 nummers inclusief porto
Bankrekening NL35 ABNA 049 92 02 864 t.n.v. Stichting Zeeuws Licht


Redactie: André van der Veeke, Jan J.B. Kuipers, Johan Everaers
Vaste medewerkers: Kees Klok, Paul van Leeuwenkamp, Thom Schrijer, Jos Rouw (webzaken)
Vormgeving: Ko de Jonge

Contact: avdveeke@zeelandnet.nl

De vlucht naar boven

Tegenculturen in Nederland in de jaren zestig en zeventig

'De mens is niet om te lijden in de wieg gelegd,' schreef Simon Vinkenoog in 1967. Het tekent de mentaliteit van de toenmalige tegencultuur, een verbijsterend palet van activisme, bewustzijnsverruiming en spiritualiteit. 

Onmiddellijke ontsnapping aan de knellende banden van de maatschappij was het doel: een vlucht naar boven op de vleugels van idealen of drugs, of allebei. Jan J.B. Kuipers, ooit zelf actief betrokken, schetst de diverse bewegingen en figuren die de jaren zestig en zeventig tekenden, en vraagt zich af in hoeverre er sprake was van iets nieuws en waar al die zogenaamde vernieuwing in uitmondde.

Het boek verschijnt eind januari 2023 bij Walburg Pers. Het kan beschouwd worden als een op zichzelf staande voortzetting van Dwepers en dromers (2022), waarin de auteur de tegenculturen in Nederland in de periode 1890-1940 onder de loep neemt. 

Naast parallellen zien we grote verschillen, zoals het expliciete hedonisme, een exponent van de welvaartsmaatschappij waarin we in de jaren zestig terecht waren gekomen. De subcultuur leek vooral een cultus van uiterlijkheden én een zaak van een minderheid, die de preoccupaties van de dominante cultuur als in een vervormende spiegel weergaf: "de jacht op genot en instant-bevrediging bijvoorbeeld, als vertaling van de algemene consumptie- en genotshonger in de nieuwe welvaartsmaatschappij".

Publicatiedatum: 25 - 01 - 2023
Prijs: € 24,99
ISBN: 9789462498952
Uitvoering: hardback, 240 pagina's
Aantal pagina's: 296

Heksenbollen en de Zeeuwse letteren

Een leuk geschenkboekje is gepresenteerd op de uitreiking van de Zeeuwse Boekenprijs in CineCity in Vlissingen, 1 november 2022: Jan van Damme's Chapeau voor de Zeeuwse letteren, waarin zestien oud-prijswinnaars vertellen over hun favoriete Zeeuwse boek. Bij mij (pag. 37-40) was dat Het spookte in Zeeuws-Vlaanderen van Johan de Vries (1971).

Hieronder een aantal fragmenten uit het verhaal van Van Damme.

'In 2005 en 2006 was Kuipers (1953) stadsdichter van Middelburg. Daarmee is 2005 een bijzonder jaartal voor hem. Dat jaar kreeg hij samen met Robbert Jan Swiers de Zeeuwse Boekenprijs toegekend voor Het verhaal van Zeeland, een op onderzoek en literatuurstudie gebaseerde provinciegeschiedenis die opvalt door de verhalende aanpak. 

Hoewel hij wel eens vraagtekens heeft gezet bij het nut van de Zeeuwse boekenprijs – er worden appels met peren vergeleken – ziet hij meer voor- dan nadelen: ,,Het is een goede greep geweest van Paul van der Velde om met de prijs te beginnen. Het jaar dat Robbert Jan en ik hem wonnen, was ik er blij mee, nou en of. Er waren concurrenten, bepaald niet de minsten, zoals Rinus Ferdinandusse en Floortje Zwigtman. Om de één of andere reden was de uitreiking in Gent. Na afloop ben ik blijven hangen, het was uitermate gezellig, ik weet niet meer precies hoe we bij de auto zijn geraakt.”

De prijs zorgt volgens Kuipers voor mooie en verdiende aandacht voor het Zeeuwse boek: ,,Na zovele jaren mag je best spreken van een instituut. In mijn tijd was er ook al een geldprijs aan verbonden, een fors bedrag. Toen dat geld na twee maanden niet was overgemaakt, heb ik de toenmalige Commissaris van de Koningin Wim van Gelder geschreven: waar blijft het prijzengeld? Bij de volgende editie vertelde hij voor een volle zaal dat ik dat had gedaan.”

(Tekst vervolgt onder afbeelding)

Uitreiking ZBP, foto H.M.D. Dekker

'Kuipers (...)  kiest voor het in 1971 verschenen Het spookte in Zeeuwsch-Vlaanderen van de in Terneuzen geboren Johan de Vries (1896-1989). Kuipers: ,,Ik heb het boekje ooit tweedehands gekocht. Het is een echt regionaal boek: gedrukt bij Van Aken in Terneuzen, vooral in Zeeuws-Vlaanderen verspreid, het was niet al te best geschreven en geredigeerd. Johan de Vries kwam uit het Land van Axel. In 1962 en 1963 heeft hij met een bandrecorder op de bagagedrager van zijn brommertje twee zomers lang de hele streek afgekard. Een kalotje op zijn hoofd, een brommerjekker aan, een ouderwets brilmontuur op zijn hoofd. Een bijzondere man. Hij was directeur van het postkantoor in Hulst, tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij afgevoerd naar Kamp Amersfoort. Dat gebeurde niet als je aan de Duitse kant stond.”

De Vries op pad voor zijn onderzoek
(foto uit het boek).

De Vries tekende volksverhalen op van zijn streek. ,,Omdat hij meest oudere mensen sprak kwamen de meeste verhalen uit de 19e eeuw”, zegt Kuipers. ,,Het werd een samenraapsel, deels in het Nederlands, deels in het dialect. Voor mij heeft dat een enorme charme, verhalen uit de streek waar je bent opgegroeid en bent weggegaan. Je ziet er de bekende, gemengde motieven in terug. Heksen, zwarte honden, hazen en ganzen die raar gedrag vertonen, dwaallichtjes. Alle kleine pesterijen die aan heksen werden toegeschreven, zoals de aardappelriek die steeds omvalt en de vliegende aardappelen. Dat is een vorm van nostalgie die hoort bij een kleine, besloten wereld waar pesterijen aan de orde van de dag zijn. Ik zag dat ook bij het onderzoek naar het verdronken dorp Valkenisse. Daar werden hele processen gevoerd omdat er iemand was uitgescholden. Dat waren de minder prettige dingen van kleine, dorpse samenlevingen. Oude vrouwtjes en roodharigen waren al gauw verdacht.”

,,Ik vind het echt een geweldig boek en heb er ooit zelfs een zakenregister op gemaakt. Daarvan heb ik nog steeds gemak. In 2021 werkte ik mee aan een podcast over mummiekat Gries in de Grote Kerk van Veere. Gries was een kat die in de 15e eeuw als bouwoffer tussen de muren was ingemetseld. Bij het zoeken naar kattenverhalen had ik veel gemak van mijn tientallen jaren geleden samengestelde register voor het boek van De Vries.”

Sporen van De Vries zijn door de jaren heen terug te vinden in het werk van Kuipers. Voor zijn eerste in 1988 verschenen boek Dwaallichten in de Delta noemt hij zichzelf schatplichtig aan de man op het brommertje. (...) ,,Voor dat boek was De Vries zeker een inspiratiebron.” Dat geldt ook voor de mysterieuze wandelingen die hij van 2016 tot 2021 in Middelburg en Vlissingen organiseerde. Coronaperikelen maakten een eind aan de door spoken, moordenaars en sluwe monniken bevolkte stadswandelingen. ,,En laatst nog”, zegt hij, ,,schreef ik in de PZC over glazen heksenbollen die op de schouw stonden, als een heks daarin keek zag ze haar vervormde zelf en vluchtte het huis uit. Die heksenbollen kwamen niet voor in het register van het boek van De Vries. Want dat heb ik natuurlijk meteen opgezocht.”'

Bron: Jan van Damme, Chapeau voor de Zeeuwse letteren . Zeeuwse Boekenprijs 2022 (Middelburg: ZB Bibliotheek van Zeeland, 2022). Verschenen t.g.v. de twintigste editie van de Zeeuwse Boekenprijs.

***

Lees ook DWEPERS EN DROMERS

Dwepers en dromers
Tegenculturen in Nederland, 1890-1940

De Nederlandse samenleving veranderde razendsnel aan het eind van de negentiende eeuw. Oude, vertrouwde waarden wankelden door een stroom aan nieuwe ideeën en levensstijlen. Alles moest anders: de inrichting van de maatschappij, de omgang met het lichaam en ook religie en spiritualiteit. Anarchisten, vegetariërs, theosofen, spiritisten, utopische kolonisten, feministen, strijders voor homorechten: de verschillende stemmen van linkse activisten tot ultrarechtse ‘trekvogels’ en reactionaire cultuurcritici vormden een verwarrend koor.

Jan J.B. Kuipers belicht de versplintering van het levensbeschouwelijke landschap in een periode die werd gekenmerkt door vaak extreme opvattingen. Hij laat de lezer kennismaken met de vaak grillige vertegenwoordigers van een onversneden individualisme.

'De culturele eigenaardigheden aan de flanken beschrijft Kuipers met mededogen en verwondering.'

Gerrit-Jan Kleinjan in Trouw/De Tijdgeest